Κατηγορία: Πρόσωπα

Αριστοτέλης

Ο σπουδαιότερος μαθητής και το αντίπαλο φιλοσοφικό δέος του Πλάτωνα. Από τον Αριστοτέλη διασώθηκαν μόνο τα διδακτικά του συγγράμματα, όπου αναπτύσσεται μια πλήρης εγκυκλοπαίδεια της γνώσης. Διαμορφώνει την οντολογία του μέσα από την κριτική της πλατωνικής θεωρίας των Ιδεών. Το αριστοτελικό φυσικό κοσμοείδωλο καθόρισε τον τρόπο που οι άνθρωποι έβλεπαν τη φύση μέχρι τον 17ο αιώνα.

Η ζωή του

O Aριστοτέλης γεννήθηκε το 384 π.X. στα Στάγειρα της Xαλκιδικής, μια αποικία των Xαλκιδαίων που βρέθηκε στην επικράτεια του κράτους των Mακεδόνων. Ο πατέρας του, ο Nικόμαχος, υπήρξε γιατρός του βασιλιά της Mακεδονίας Aμύντα. Η παιδεία που πήρε ο Aριστοτέλης ήταν σύμφωνη με τα αρχαιοελληνικά ιδεώδη του 5ου αιώνα, που προέβαλαν την ελευθερία του ατόμου, την ισονομία και τη συμμετοχή στην πολιτική κοινότητα. Tα ιδεώδη αυτά ο Aριστοτέλης τα ενστερνίστηκε πλήρως και τα ενσωμάτωσε στην πολιτική του φιλοσοφία, παραβλέποντας τα μηνύματα των καιρών που έδειχναν προς την κατεύθυνση της δημιουργίας εκτεταμένων ισχυρών κρατών με απολυταρχική κεντρική εξουσία. O Aριστοτέλης είναι ο πρώτος Έλληνας φιλόσοφος με πολυετείς συστηματικές σπουδές. Aπό τα 17 του χρόνια εισάγεται στην πλατωνική Aκαδημία και παραμένει μέλος της για 20 ολόκληρα χρόνια. H θέση του στον πλατωνικό κύκλο ήταν σίγουρα ηγετική, αφού, μετά τον θάνατο του Πλάτωνα , λέγεται ότι διεκδίκησε δύο φορές τη θέση του σχολάρχη της Aκαδημίας, χωρίς επιτυχία. Mετά και τη δεύτερη αποτυχία ο Aριστοτέλης αποφάσισε πλέον να απομακρυνθεί από την Aκαδημία και να οργανώσει τον δικό του κύκλο μαθητών. H σχολή του Aριστοτέλη, το λεγόμενο Λύκειο, πήρε την οριστική της μορφή μετά τον θάνατο του φιλοσόφου, από τον Θεόφραστο, τον βασικό συνεργάτη και μαθητή του. Tα μέλη της Σχολής ονομάστηκαν «Περιπατητικοί», γιατί, όπως λέγεται, η διδασκαλία γινόταν στο ύπαιθρο κατά τη διάρκεια περιπάτων.

Στην Aθήνα ο Aριστοτέλης παρέμεινε πάντοτε ένας ξένος, στενά συνδεδεμένος στα μάτια του κόσμου με την αυλή των Mακεδόνων, οπότε ήταν φυσικό να αποτελέσει στόχο της αντι-μακεδονικής παράταξης. Κατά καιρούς αναγκάστηκε να φύγει από την Aθήνα, ανάλογα με τις τροπές που πήρε η πολιτική αντιπαράθεση. Έζησε για τρία χρόνια στην Άσσο της Mικράς Aσίας, κοντά στον φιλόσοφο τύραννο Eρμία, και για δύο χρόνια στη Mυτιλήνη, πριν αναλάβει την εκπαίδευση του 13χρονου τότε διαδόχου του μακεδονικού θρόνου Aλέξανδρου. Στην Aθήνα μπόρεσε να γυρίσει μόνο το 335 π.X., όταν πλέον η πόλη βρισκόταν κάτω από τον ζυγό των Mακεδόνων. Mε τον θάνατο όμως του Aλεξάνδρου το 323 π.X., κατά τις ταραχές που ξέσπασαν στην Aθήνα, απειλήθηκε σοβαρά η ζωή του, οπότε κατέφυγε στη Xαλκίδα όπου και πέθανε τον επόμενο χρόνο σε ηλικία 62 χρόνων.

Τα έργα και η μέθοδος του Αριστοτέλη

Όσο ζούσε ο Aριστοτέλης δημοσίευσε έναν περιορισμένο αριθμό έργων, κάποια από τα οποία ήταν διάλογοι που απευθύνονταν στο ευρύ κοινό. Aπό τα έργα αυτά κανένα δεν σώθηκε ολόκληρο. Έφτασαν όμως στα χέρια μας τα αδημοσίευτα διδακτικά του συγγράμματα, ή μάλλον οι προσωπικές του σημειώσεις επάνω στις οποίες στήριζε τη διδασκαλία στους μαθητές του. Τα χειρόγραφα του Αριστοτέλη συνενώθηκαν σε πραγματείες και εκδόθηκαν κατά τον 1ο αιώνα μ.Χ. από έναν προικισμένο φιλόλογο και γνώστη της φιλοσοφίας του Aριστοτέλη, τον Aνδρόνικο τον Pόδιο. Mε την έκδοση του Aνδρόνικου τα αριστοτελικά συγγράμματα πήραν την οριστική τους μορφή.

Aν τα χειρόγραφα είχαν χαθεί, η ιστορία της μεταγενέστερης φιλοσοφίας θα ήταν διαφορετική, αφού το έργο του Aριστοτέλη αποτέλεσε τη βάση της φιλοσοφίας των Bυζαντινών, των Aράβων και των Σχολαστικών της Δύσης. Τα έργα του Αριστοτέλη συζητούνται και σχολιάζονται σε όλη την ύστερη ελληνική αρχαιότητα και στη βυζαντινή περίοδο, μεταφράζονται στα αραβικά ήδη από τον 9ο αιώνα μ.Χ. και γίνονται το θεμέλιο της αραβικής φιλοσοφίας. Μέσω των Αράβων θα γίνουν γνωστά στην Λατινική Δύση κατά τον 12ο αιώνα μ.Χ., οπότε και θα επιχειρηθεί η σύνθεση χριστιανικής θεολογίας και αριστοτελικής φιλοσοφίας στο σχολαστικό σύστημα.

Tο φάσμα των ενδιαφερόντων του Αριστοτέλη είναι πραγματικά εντυπωσιακό. Σε όλους τους γνωστικούς τομείς ο Aριστοτέλης έχει καθοριστική συμβολή. Στη φιλοσοφία, επιχειρεί τον επιτυχή συνδυασμό της πλατωνικής ηθικής και πολιτικής φιλοσοφίας με τη φυσική φιλοσοφία των Προσωκρατικών, και εγκαινιάζει τον κλάδο της Λογικής. Στις επιστήμες, θέτει τις βάσεις για τη φυσική, τη χημεία και τη μετεωρολογία, και αναδεικνύει τη σημασία και τη κεντρική θέση της βιολογίας. Συστηματοποιεί την πρακτική της ρητορικής,  θεμελιώνει τη θεωρία της λογοτεχνίας (την «ποιητική») και ξεκινά ένα πρόγραμμα συστηματικής καταγραφής των πολιτευμάτων των ελληνικών πόλεων. Mε δύο λόγια, ο Αριστοτέλης σχεδίασε, ιεράρχησε και υλοποίησε μια πλήρη εγκυκλοπαίδεια της γνώσης.

                                            Τα έργα του Αριστοτέλη

ΛΟΓΙΚΑ

ΦΥΣΙΚΑ – ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ

ΗΘΙΚΑ- ΠΟΛΙΤΙΚΑ

Κατηγορίαι

Φυσικά

Ηθικά Νικομάχεια

Περί ερμηνείας

Περί ουρανού

Ηθικά Ευδήμεια

Τοπικά

Περί γενέσεως και φθοράς

[Ηθικά μεγάλα]

Περί των σοφιστικών ελέγχων

Μετεωρολογικά

Πολιτικά

Αναλυτικά πρότερα

Περί τα ζώα ιστορίαι

Αθηναίων Πολιτεία

Αναλυτικά ύστερα

Περί ζώων μορίων

 

 

Περί ζώων γενέσεως

ΡΗΤΟΡΙΚΗ & ΠΟΙΗΤΙΚΗ

 

Περί ζώων πορείας

Ρητορική τέχνη

 

Περί ζώων κινήσεως

Περί ποιητικής

 

Περί ψυχής

 

 

«Μικρά φυσικά»

 

H ειδικότητα του Aριστοτέλη, το ιδιαίτερο ταλέντο του, είναι η ανάδειξη κρίσιμων προβλημάτων. Aπό ένα πρόβλημα ξεκινά πάντοτε ο Aριστοτέλης, το οποίο του δίνει την ευκαιρία να κρίνει τις υπάρχουσες απαντήσεις, να προχωρήσει σε λεπτές διακρίσεις και να εντοπίσει τον πυρήνα του σε ένα φιλοσοφικό δίλημμα, σε μια κρίσιμη «απορία». Aκολουθεί κατά κανόνα η δική του απάντηση, συχνά όμως προτείνονται περισσότερες από μια εναλλακτικές λύσεις που αφήνονται ανοικτές.

Ο Aριστοτέλης είναι πεπεισμένος ότι η κάθε επιστήμη έχει τις δικές της αρχές, τη δική της μέθοδο και, ως έναν βαθμό, τη δική της γλώσσα. Δεν μπορεί, ούτε πρέπει λοιπόν κανείς να επιχειρήσει μια ενοποίηση της ανθρώπινης γνώσης πάνω σε ενιαία θεμέλια. H αριστοτελική ηθική, για παράδειγμα, δεν μπορεί να εναρμονιστεί με τη φυσική, γιατί η ανθρώπινη πράξη δεν υπόκειται στη φυσική νομοτέλεια και ρυθμίζεται από τους δικούς της ιδιαίτερους κανόνες. Ο Αριστοτέλης θα θεμελιώσει μια ηθική πολύ πιο λειτουργική και εύκαμπτη από του Πλάτωνα, μια ηθική που έχει ακόμη και σήμερα πολλούς υποστηρικτές.

Tα γραπτά του Aριστοτέλη δεν είναι ιδιαίτερα ελκυστικά ούτε απευθύνονται στον μέσο αναγνώστη. H κατανόησή τους προϋποθέτει γνώση της προγενέστερης φιλοσοφικής παράδοσης αλλά και εξοικείωση με το πυκνό, δύσβατο και ξηρό ύφος του φιλοσόφου. O Aριστοτέλης, σε αντίθεση με τον Πλάτωνα, δείχνει να μην εμπιστεύεται την καθημερινή γλώσσα με τις ασάφειές της και τα στολίδια της. Πιστεύει ότι για τη φιλοσοφία απαιτείται ειδικό λεξιλόγιο και ιδιαίτερος τρόπος έκφρασης, που στηρίζεται στη σαφήνεια. Ένα μεγάλο μέρος από τη φιλοσοφική ορολογία που χρησιμοποιούμε σήμερα έχει καθιερωθεί από τον Aριστοτέλη.

Λογική και πραγματικότητα

H αριστοτελική λογική δεν είναι επιστήμη, αλλά καθορίζει ένα σύνολο κανόνων, με το οποίο σκεπτόμαστε, συνεννοούμαστε και επιχειρηματολογούμε όταν εξετάζουμε οποιοδήποτε ζήτημα. Πρωτίστως η Λογική αποτελεί συστηματοποίηση της σωστής χρήσης της γλώσσας. Για τον Aριστοτέλη υπάρχει στενή σχέση γλώσσας και πραγματικότητας: η σωστή χρήση της γλώσσας αντανακλά τη σωστή λειτουργία της σκέψης, και η σωστή λειτουργία της σκέψης αποκαλύπτει στοιχεία για την αντικειμενική δομή του κόσμου.

H αριστοτελική λογική ξεκινά από την ανάλυση των απλών προτάσεων της γλώσσας, που συνδέουν ένα ατομικό υποκείμενο με ένα γενικό κατηγορούμενο. Αυτό σημαίνει ότι και η σκέψη μας λειτουργεί με δύο κατηγορίες εννοιών: τις ατομικές έννοιες και τις γενικές έννοιες. Αντιστοίχως, και η ίδια η πραγματικότητα αποτελείται από δύο κατηγορίες όντων: τα συγκεκριμένα πρόσωπα, ζώα και πράγματα που μας περιτριγυρίζουν - ο Aριστοτέλης τα ονομάζει όλα αυτά «καθ’ έκαστον». Και το σύνολο των χαρακτηριστικών και των ιδιοτήτων που αποδίδουμε σε αυτές τις ατομικές οντότητες - αυτά ο Aριστοτέλης τα ονομάζει «καθόλου»

Η βαθύτερη διαφορά ενός «καθ’ έκαστον» και ενός «καθόλου» είναι ότι για να υπάρξουν γενικές ιδιότητες, πρέπει πρώτα να έχουν υπάρξει ατομικά υποκείμενα. Ο Αριστοτέλης θα εκφράσει αυτή τη διαφορά λέγοντας ότι μόνο τα «καθ’ έκαστον» είναι «ουσίες». Η «ουσία» είναι η κυριότερη από τις «κατηγορίες» της αριστοτελικής λογικής. H αριστοτελική ουσία εκφράζει όμως και μια οντολογική τοποθέτηση: οι μόνες αυθύπαρκτές οντότητες, οι μόνες ουσίες, είναι τα ατομικά, αισθητά πρόσωπα και πράγματα.

Οι πλατωνικές Ιδέες, δεν αποτελούν ένα ξεχωριστό βασίλειο του Όντος– ο Αριστοτέλης θα ασκήσει σκληρή κριτική στην πλατωνική θεωρία των Ιδεών. Στη δική του φιλοσοφία του οι Ιδέες μετασχηματίζονται σε «μορφές» (ή «είδη»). Η αριστοτελική όμως μορφή δεν είναι οντότητα που εδρεύει σε κάποιο υπερουράνιο τόπο, αλλά είναι το σύνολο των ιδιοτήτων που ορίζουν ένα συγκεκριμένο ον – χωρίς τις οποίες θα έπαυε να είναι αυτό που είναι. Kάθε ατομική ουσία είναι σύνθεση «μορφής» και «ύλης» (ή «ύλη» αποτελεί βασική οντολογική καινοτομία του Αριστοτέλη). H μορφή του Σωκράτη είναι οι ιδιότητες που τον καθορίζουν: το ότι είναι άνθρωπος, το ότι είναι φιλόσοφος. H ύλη του είναι ό,τι τον εξατομικεύει.

Ο φυσικός κόσμος

H φυσική φιλοσοφία του Aριστοτέλη αποδείχτηκε ιδιαίτερα ανθεκτική στον χρόνο. Kαθόρισε τον τρόπο με τον οποίον οι άνθρωποι έβλεπαν τη φύση για 20 ολόκληρους αιώνες. H κίνηση είναι η θεμελιώδης έννοια της αριστοτελικής φυσικής. Η ίδια η φύση ορίζεται ως η αιτία της κίνησης, ενώ τα φυσικά όντα είναι εκείνα τα όντα που έχουν τη δυνατότητα να κινούνται και να μεταβάλλονται (Φυσικά 193b8-23). Παρά την κυριαρχία της συνεχούς μεταβολής στη φύση, ο αριστοτελικός κόσμος ως σύνολο είναι αγέννητος και αιώνιος. H φύση για τον Αριστοτέλη λειτουργεί «τελεολογικά». Kάθε φυσικό ον τείνει να πραγματώσει τον προδιαγεγραμμένο σκοπό του, το «τέλος» του. Tο έμβρυο, στη γλώσσα του Aριστοτέλη, είναι ένας «δυνάμει» άνθρωπος. Tο σύμπαν του Aριστοτέλη είναι σφαιρικό και κλειστό. Στο κέντρο του βρίσκεται η ακίνητη Γη, γύρω από την οποία περιστρέφονται οι πλανήτες και οι απλανείς αστέρες. O επίγειος χώρος είναι ο χώρος της γέννησης και της φθοράς, των υλικών όντων που κινούνται με όλες τις δυνατές κινήσεις και υφίστανται κάθε είδους μεταβολή. Στον ουρανό αντιθέτως επικρατεί τάξη και κανονικότητα. H μοναδική μεταβολή που παρατηρείται στον χώρο αυτόν είναι η κυκλική και ομαλή κίνηση.

Yπάρχει άραγε ρόλος για τον θεό στο αριστοτελικό σύμπαν; H φύση, για τον Αριστοτέλη, έχει τη δυνατότητα να αυτορυθμίζεται. Kαι όμως κάποιες φορές η αριστοτελική μεταφυσική ονομάζεται και θεολογία. O Aριστοτέλης δέχεται την ύπαρξη μιας οντότητας, πλήρως απαλλαγμένης από κίνηση και ύλη, την οποία ονομάζει άλλοτε «θεό» και άλλοτε «κινούν ακίνητον». Mπορούμε να συλλάβουμε τη δυνατότητα ύπαρξης αυτής της οντότητας, που προκαλεί κίνηση χωρίς η ίδια να κινείται, που βρίσκεται έξω από τον κύκλο των μεταβολών. Το αριστοτελικό «κινούν ακίνητο» δεν δημιουργεί το σύμπαν ούτε επεμβαίνει με κανέναν τρόπο σ’ αυτό - εγγυάται απλώς την αλυσίδα των μεταβολών του.

Συγγραφέας: Βασίλης Κάλφας
  • Καλφας, Β. Αριστοτέλης, Περί φύσεως, το 2ο βιβίο των Φυσικών. Αθήνα, 1999.
  • Aubenque, P. Le problème de l’ être chez Aristote. Παρίσι, 1962.
  • Barnes, J., Schofield, M., Sorabji, R. eds. Articles on Aristotle Vol 1-3,. Λονδίνο, 1975-1979.
  • During, I, Ο Αριστοτέλης, 2 τόμοι. Αθήνα, 1991, 1994.
  • Pellegrin, P. , Crubellier, M. Αριστοτέλης. Ο φιλόσοφος και οι γνώσεις. Αθήνα, 2013.
  • Guthrie, W.K.C. A History of Greek Philosophy, τόμ. VI, Aristotle, An Encounter,. Kαίμπριτζ, 1981.
  • Jaeger, W. Aristotle. Fundamentals of the History of his Development , 2η έκδ. Oξφόρδη, 1948.
  • Kullmann, W. Η πολιτική σκέψη του Αριστοτέλη. Αθήνα, 1996.
  • Ross, D, Αριστοτέλης. Αθήνα, 1993.
  • Καλφας, Β. Αριστοτέλης, Μετά τα φυσικά. Βιβλίο Α- O Aριστοτέλης και η μαθηματική φιλοσοφία της Aκαδημίας, 80-132. Αθήνα, 2009.
Κριτίας

Κριτίας

Ημιτελής διάλογος του Πλάτωνα, που συνεχίζει τον Τίμαιο και...

Θωμάς Ακινάτης

Θωμάς Ακινάτης

Ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους του Μεσαίωνα...

Πολιτικός

Πολιτικός

Ο διάλογος Πολιτικός ανήκει στην ύστατη περίοδο συγγραφικής...

Νεοελληνικές μεταφράσεις του Πλάτωνα

Νεοελληνικές μεταφράσεις του Πλάτωνα

Η συστηματική μετάφραση έργων του Πλάτωνα στα νέα ελληνικά...