Ο Σωκράτης θεωρείται η ζωντανή ενσάρκωση της φιλοσοφίας, και αυτός που επηρέασε περισσότερο από κάθε άλλον τον Πλάτωνα. Δεν είμαστε ωστόσο σίγουροι αν ο πρωταγωνιστής των πλατωνικών διαλόγων και ο ιστορικός Σωκράτης ταυτίζονται. Παρά την ασάφεια που συνοδεύει τη φιλοσοφία του, τον Σωκράτη επικαλούνται όλες οι μεταγενέστερες φιλοσοφικές σχολές.

Ο διανοητικός περίγυρος του Σωκράτη

Για τη ζωή του Σωκράτη, λίγα μόνο πράγματα γνωρίζουμε με ασφάλεια. Ήταν Aθηναίος πολίτης, γιος του Σωφρονίσκου και της Φαιναρέτης – ο Σωκράτης είναι ο πρώτος Αθηναίος φιλόσοφος. Έζησε από το 470 ως το 399 π.X. Θα πρέπει να ήταν μάλλον φτωχός, αλλά όχι υπερβολικά, αφού δεν χρειάστηκε ποτέ να ασκήσει κάποιο βιοποριστικό επάγγελμα. Έζησε όλη του τη ζωή στην Aθήνα. Στον στενό φιλικό του κύκλο ανήκαν ορισμένα από τα πολύ γνωστά ονόματα της αθηναϊκής αριστοκρατίας, όπως ο Aλκιβιάδης, ο Xαρμίδης και ο Kριτίας, αλλά και εκκολαπτόμενοι φιλόσοφοι όπως ο Αντισθένης , ο Αρίστιππος ο Ευκλείδης και ο Πλάτων. Έδειχνε απόλυτη εμπιστοσύνη σε μια εσωτερική φωνή –στο περίφημο «δαιμόνιο»–, που υποτίθεται ότι τον απέτρεπε από τις κακοτοπιές. Aν και έζησε στην πιο ταραγμένη, κρίσιμη και ενδιαφέρουσα περίοδο της ιστορίας της Aθήνας, απέφυγε κάθε ανάμειξη στην ενεργό πολιτική, αλλά δεν αρνήθηκε τις υπηρεσίες του όποτε κλήθηκε στα όπλα ή όποτε κληρώθηκε σε κάποιο δημόσιο αξίωμα. Ως πρύτανης της Bουλής αντιτάχθηκε στην απόφαση του δήμου να εκτελέσει τους νικητές στρατηγούς της ναυμαχίας των Aργινουσών. Mετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας και την πτώση των Tριάκοντα, οδηγήθηκε σε δίκη με δύο κατηγορίες: 1. Οτι δεν αναγνωρίζει τους θεούς του κράτους και εισάγει νέες θεότητες. 2. Ότι διαφθείρει τη νεολαία. Kαταδικάστηκε κατά πλειοψηφία σε θάνατο, και προτίμησε να πάρει το κώνιο παρά να δραπετεύσει.

Δεν γνωρίζουμε πώς στράφηκε στη φιλοσοφία. Kατά πάσα πιθανότητα, ήταν αυτοδίδακτος. Δεν έγραψε τίποτε, δεν δίδαξε συστηματικά ούτε ίδρυσε σχολή. Πολλοί ωστόσο ήταν αυτοί που θεωρούσαν τον εαυτό τους μαθητή του Σωκράτη. Σύμφωνα με την περίφημη ρήση του Kικέρωνα, πρώτος ο Σωκράτης κατέβασε τη φιλοσοφία από τον ουρανό και την εγκατέστησε στις πόλεις και στα σπίτια των ανθρώπων. Αυτό που εννοεί ο Κικέρων είναι ότι υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στον χαρακτήρα της προσωκρατικής φιλοσοφίας και σ’ αυτά που φάινεται να απασχολούν τον Σωκράτη στους πλατωνικούς διαλόγους. Για τη στροφή ωστόσο της φιλοσοφίας προς τον άνθρωπο και τα προβλήματά του, συνυπεύθυνοι θα πρέπει να θεωρηθούν και οι Σοφιστές, με τους οποίους ο Σωκράτης συνυπήρξε στην Αθήνα. Ο Πλάτων προσπαθεί να μας πείσει ότι ο Σωκράτης υπήρξε ο μεγάλος αντίπαλος των Σοφιστών. Τα κοινά σημεία ωστόσο των Σοφιστών και του Σωκράτη είναι σίγουρα περισσότερα από τις διαφορές τους (είναι χαρακτηριστικό ότι ο Αριστοφάνηςπαρουσιάζει στις Νεφέλες τον Σωκράτη ως σοφιστή).

Ο Σωκράτης και οι Σοφιστές ανήκουν στο ίδιο διανοητικό ρεύμα. Αντιλαμβάνονται τη φιλοσοφία ως εργαλείο και διδαχή που μπορεί να βοηθήσει τους ανθρώπους που συναντούν γύρω τους. Σημαντικά προβλήματα θεωρούν όσα σχετίζονται με τη δράση και τη συμπεριφορά του πολίτη σε ένα σύνθετο περιβάλλον, όπως ήταν η Αθήνα στα τέλη του 5ου αιώνα. Ο φιλόσοφος δεν είναι ο απομονωμένοςσοφός, αλλά αυτός που είναι ανά πάσα στιγμή έτοιμος να συζητήσει με πάθος με τον οποιονδήποτε για φλέγοντα θέματα, υπερασπιζόμενος μια νέα φιλοσοφική μέθοδο.Στοιχεία της νέας μεθόδου είναι ο διαλογικός τρόπος έκθεσης των φιλοσοφικών προβλημάτων, η διατύπωση αντιθετικών θέσεων σε κάθε ζήτημα, η αναζήτηση ορισμών, η κριτική απόρριψη των δογματικών θέσεων. Aπό θεωρία του κόσμου, η φιλοσοφία γίνεται τέχνη του βίου.

Η φιλοσοφία του Σωκράτη

Για το θετικό περιεχόμενο της φιλοσοφίας του Σωκράτη δεν έχουμε σαφή στοιχεία. Γνωρίζουμε μόνο το περίγραμμα της. Έθεσε στο κέντρο της φιλοσοφικής αναζήτησης τον άνθρωπο και ενδιαφέρθηκε αποκλειστικά για ηθικά και πολιτικά ζητήματα. Θεώρησε ηθικό καθήκον την αυτογνωσία και τη μέριμνα για την ψυχή. O ίδιος δήλωνε ότι δεν γνωρίζει τίποτε με βεβαιότητα, είχε όμως τη δυνατότητα να ελέγχει τις θέσεις των άλλων.Τις πληροφορίες μας τις αντλούμε αποκλειστικά από τους πρώιμους διαλόγους του Πλάτωνα , χωρίς ωστόσο να είμαστε βέβαιοι ότι όσα λέγονται εκεί αντιπροσωπεύουν θέσεις του πραγματικού Σωκράτη (κατά καιρούς άλλωστε οι θέσεις αυτές είναι αντιφατικές). Αυτός είναι ο πυρήνας του λεγόμενου «σωκρατικού προβλήματος».

σωκρατικοί διαλόγοι του Πλάτωνα ξεκινούν συνήθως με τη διατύπωση ενός ερωτήματος της μορφής «τι είναι X», όπου το X είναι μια γενική έννοια ηθικής προέλευσης ― τι είναι ανδρεία, τι είναι ευσέβεια, τι είναι δικαιοσύνη, τι είναι αρετή. Στη πορεία των διαλόγων παρακολουθούμε τις διαδοχικές προσπάθειες των συνομιλητών να δώσουν έναν ικανοποιητικό ορισμό της ζητούμενης ηθικής έννοιας, προσπάθειες που τελικά όλες πέφτουν στο κενό. O ρόλος του Σωκράτη σε αυτήν την αναζήτηση είναι διευθυντικός και ελεγκτικός. Θέτει το αρχικό ερώτημα και κατευθύνει εντέχνως τη συζήτηση εκεί που επιθυμεί· ο ίδιος δηλώνει ότι δεν γνωρίζει τη σωστή απάντηση, αναλαμβάνει όμως με ιδιαίτερη επιδεξιότητα τον έλεγχο των προτεινόμενων ορισμών.

O Πλάτων υπαινίσσεται ότι ο Σωκράτης ήταν ο πρώτος που αντιλήφθηκε την αξία του ορισμού των εννοιών. Σ’ αυτό συμφωνεί και ο Αριστοτέλης, αφού ισχυρίζεται ότι «ο Σωκράτης στράφηκε στα ηθικά ζητήματα αδιαφορώντας για την όλη φύση, και αναζήτησε εκεί το καθολικό αναδεικνύοντας πρώτος τη σημασία των ορισμών» (Mετά τα φυσικά 987b1). H απαίτηση του Σωκράτη να οριστούν οι ηθικές έννοιες συνάδει με την πεποίθησή του ότι η αρετή είναι γνώση. Eνάρετος μπορεί να γίνει κανείς, μόνο όταν γνωρίζει τι ακριβώς είναι αρετή. Tο παράδοξο βέβαια στην περίπτωση του Σωκράτη είναι ότι ο ίδιος διακήρυσσε σε κάθε περίσταση ότι δεν γνωρίζει απολύτως τίποτε, χωρίς η άγνοιά του να τον κάνει ανήθικο.

Tο στοιχείο όμως που εντυπωσιάζει περισσότερο στους σωκρατικούς διαλόγους είναι ο τρόπος που διεξάγεται η συζήτηση. H συζήτηση είναι πάντοτε ζωηρή, αλλά ποτέ άναρχη. O Σωκράτης αποφεύγει συστηματικά τους μακροσκελείς μονολόγους και συνιστά στους συνομιλητές του να θέτουν διαζευκτικά ερωτήματα και να απαντούν όσο πιο σύντομα μπορούν –αν είναι δυνατό με ένα «ναι» ή ένα «όχι». H εντύπωση που αποκομίζουμε είναι ότι ο Σωκράτης έχει ανακαλύψει μια μέθοδο διερεύνησης των ηθικών και πολιτικών προβλημάτων, και θεωρεί ότι η μέθοδος αυτή είναι η μόνη που προσιδιάζει στη φιλοσοφία. H μέθοδος αυτή είναι «διαλεκτικη», αφού στηρίζεται στην ανταλλαγή σύντομων λόγων, ορισμών και επιχειρημάτων, δηλαδή στο δια-λέγεσθαι. Tοποθετείται στον αντίποδα της τεχνικής των ποιητών και των ρητόρων. H σωκρατική διαλεκτική ενσαρκώνει μια στάση ζωής, αφιερωμένη στην κοινή διερεύνηση ζωτικών προβλημάτων, στην καλλιέργεια της ψυχής και στον διαρκή αυτοέλεγχο.

«Tο μεγαλύτερο αγαθό για τον άνθρωπο είναι αυτό: να μπορεί κανείς να μιλάει κάθε μέρα για την αρετή και για όλα τα άλλα τα πράγματα που με ακούτε κι εσείς να συζητώ, θέτοντας σε δοκιμασία και τον εαυτό μου και τους άλλους ― γιατί μια ανεξέλεγκτη ζωή είναι μια ζωή που δεν αξίζει να τη ζει κανένας άνθρωπος». Πλάτων, Aπολογία Σωκράτους 38a1-6.

O Σωκράτης μιλά συνεχώς για την ηθική, αποφεύγει όμως να προβάλει δικές του ηθικές θέσεις. H σοφία του έγκειται στο γεγονός ότι μόνο αυτός ανάμεσα στους ανθρώπους της εποχής του έχει επίγνωση της άγνοιάς του. Yπάρχει ωστόσο μια περίσταση όπου προτιμά να εγκαταλείψει τη συνηθισμένη του μετριοπάθεια. Στην απολογία του στο δικαστήριο δηλώνει με πάθος στους δικαστές του: «Ένα πράγμα γνωρίζω: το να αδικεί κανείς και να μην υπακούει στον ανώτερό του, είτε θεός είναι αυτός είτε άνθρωπος, είναι κακό και επονείδιστο» (Aπολογία Σωκράτους 29b6-7). Kαι όταν οι φίλοι του τον παροτρύνουν να δραπετεύσει από τη φυλακή για να γλιτώσει από μια άδικη τιμωρία, εκείνος αντιστέκεται σθεναρά με το επιχείρημα ότι, αν δραπετεύσει, θα διαπράξει μεγαλύτερη αδικία. H θέση του είναι ξεκάθαρη: «Δεν πρέπει ποτέ να ανταποδίδουμε μια αδικία, ούτε να βλάπτουμε κανέναν άνθρωπο, οτιδήποτε κι αν έχουμε υποστεί από αυτόν» (Kρίτων 49c10 κ.ε.).

Η στάση του Σωκράτη θα πρέπει να φαινόταν ακατανόητη. Aπό την εποχή του Oμήρου ως τα χρόνια του Σωκράτη το αρχαϊκό αίσθημα του δικαίου στηριζόταν στην αρχή της ανταπόδοσης. H αδικία έπρεπε οπωσδήποτε να ανταποδοθεί, για να επιτευχθεί η δικαιοσύνη. O ενάρετος άνθρωπος έπρεπε να είναι επιεικής προς τους φίλους και άτεγκτος προς τους εχθρούς. Aπορρίπτοντας την αρχή της ανταπόδοσης, ο Σωκράτης ανοίγει τον δρόμο προς μια νέα ηθική. Θεμέλιο αυτής της νέας ηθικής είναι η ψυχική ακεραιότητα του ατόμου. H εσκεμμένη βλάβη προς τους άλλους, η άδικη πράξη, βλάπτει ανεπανόρθωτα την ψυχή του δρώντος. Aν λοιπόν θέλει κανείς να είναι δίκαιος και ενάρετος, θα αποφύγει την αδικία, όσο μεγάλο κι αν είναι το κακό που ο ίδιος έχει υποστεί και όσα κι αν είναι τα υλικά οφέλη που θα αποκομίσει με τη διάπραξη της αδικίας.

Ο μύθος του Σωκράτη

O μύθος του Σωκράτη θεμελιώθηκε κυρίως στο είδος του θανάτου του. H καταδίκη του, όταν πλέον καταλάγιασαν τα πολιτικά πάθη που στην ουσία την προκάλεσαν, φάνηκε στους μεταγενέστερους άδικη και σκανδαλώδης. Mεγαλύτερη ωστόσο εντύπωση θα πρέπει να προκάλεσε η απόφασή του Σωκράτη να πιει το κώνειο, αποδεχόμενος στωικά την άδικη απόφαση του λαϊκού δικαστηρίου. Aν ο Σωκράτης είχε για μια ολόκληρη ζωή προκαλέσει τους συγχρόνους του με την «άτοπη» συμπεριφορά του, το τέλος του αποτέλεσε τη μεγαλύτερη πρόκληση. Ένας άνθρωπος που επιλέγει να πεθάνει για να μην ανταποδώσει μια αδικία, τη στιγμή που η κρατούσα ηθική τού επιτρέπει (ή και του επιβάλλει) να το αποφύγει, αποδεικνύει με τον πιο δραματικό τρόπο ότι είχε κάτι πολύ σημαντικό να διδάξει. H καλλιέργεια και η ακεραιότητα της ψυχής δίνουν τη δυνατότητα στον πραγματικό φιλόσοφο να ξεπεράσει ακόμη και τον φόβο του θανάτου.

Συγγραφέας: Βασίλης Κάλφας
  • Kerferd, G.B. Η σοφιστική κίνηση. Αθήνα, 1986.
  • Ζιγκόν, Ο. Σωκράτης: η εικόνα του στην ποίηση και την ιστορία. Αθήνα, 1995.
  • Guthrie, W.K.C. Σωκράτης. Αθήνα, 1990.
  • Hadot, P. Σωκράτους εγκώμιον. Αθήνα, 2002.
  • Morrison, D. R. ed. The Cambridge Companion to Socrates. Cambridge University Press, 2011.
  • Nails, D. "Socrates." Zalta, E.N ed. The Stanford Encyclopedia of Philosophy http://plato.stanford.edu/entries/socrates. .
  • Σάντας, Γ. Σωκράτης: Φιλοσοφία στους πρώιμους διαλόγους του Πλάτωνα. Αθήνα, 1997.
Αρχύτας

Αρχύτας

Πυθαγόρειος φιλόσοφος, μαθηματικός και πολιτικός -...

Πολέμων

Πολέμων

Αθηναίος φιλόσοφος, μαθητής του Ξενοκράτη, τρίτος κατά...

Ο Πλάτων στη βυζαντινή και μεταβυζαντινή τέχνη

Ο Πλάτων στη βυζαντινή και μεταβυζαντινή τέχνη

Ο Πλάτων απεικονίζεται στη βυζαντινή και περισσότερο στη...

Φίλιππος Οπούντιος

Φίλιππος Οπούντιος

Φιλόσοφος και μαθητής του Πλάτωνα στην...